Trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Phú Yên, có một vấn đề được đặt ra là vùng đất từ đèo Cù Mông đến đèo Cả – Đá Bia được sáp nhập vào nước ta vào thời điểm nào. Về vấn đề này đã từng có ba loại ý kiến khác nhau. Một loại ý kiến cho rằng thời điểm đó là năm 1471 khi vua Lê Thánh Tông vào đánh Chiêm Thành chiếm được thành Trà Bàn. Ý kiến này có lẽ chủ yếu dựa vào một đoạn ghi chép trong sách Đại Nam nhất thống chí tỉnh Phú Yên: “Đời Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức thứ 6 (1475), đánh Chiêm Thành mở đất đến đây, lấy núi Thạch Bi làm giới hạn”. Ý kiến thứ hai cho rằng thời điểm đó là năm 1578 khi chúa Nguyễn Hoàng ủy nhiệm cho Lương Văn Chánh làm Trấn biên quan, chiêu tập lưu dân đến Cù Mông – Bà Đài khẩn đất hoang ở Đà Diễn. Ý kiến thứ ba cho rằng thời điểm đó là năm Tân Hợi (1611), là lúc người Chiêm xâm lấn biên cảnh, vua sai chủ sự là Văn Phong dẹp yên, lấy đất ấy làm hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa, đặt phủ Phú Yên thuộc dinh Quảng Nam và dùng ông làm lưu thủ.
![]() |
| Đền thờ Lương Văn Chánh. - Ảnh: L.MINH |
Việc lấy năm 1611 làm thời điểm sáp nhập vùng đất từ Cù Mông đến núi Đại Lãnh (núi Thạch Bi) (tức vùng đất Phú Yên ngày nay) là có sự thuyết phục hơn cả vì nó phù hợp với nguyên tắc và tiêu chí xác lập chủ quyền trên bất cứ một vùng đất nào – đó là sau khi đã thiết lập hệ thống quản lý hành chính chính thức, vững chắc và lâu dài.
Phó giáo sư HUỲNH LỨA
